XƏBƏR LENTİ

14 Avqust 2020
13 Avqust 2020

Digər Xəbərlər

30 Sentyabr 2016 - 04:23

Sərdar Cəlaloğlu yazır:"Vəhdətin həqiqəti - Həqiqətin vəhdəti"

serdar-celaloqlu-99

Sərdar CƏLALOĞLU,

Azərbaycan Demokrat Partiyasının sədri

(Memarlıq üzrə flsəfə doktoru Qadir Əliyevin “Başlanğıcların başlanğıcı: Naxçıvan-Marağa memarlıq formalarının mahiyyəti” adlı əsərinə şərh)

 

İnformasiya əsrində yaşayırıq. İnformasiya formanın daxili görüntüsüdür. Buna görə də formasiya, informasiya, deformasiya, reformasiya problemləri bütün elm sahələri üçün birinci dərəcəli əhəmiyyət kəsb edir və etməlidir. Biz bu problemləri öyrənən elmi formalogiya"forma haqqında elm" adlandıra bilərik. Forma özündə bütün idrak obyektlərini vəhdətə gətirən elmi-fəlsəfi anlayış kimi həm təbiət, həm dəqiq, həm də humanitar elm sahələri üçün ortaq problemdir. Beləliklə də, formanın universallığından istənilən elm sahəsində bu problemlərə həsr olunmuş əsərlərin meydana çıxması təbiidir.

Qurani-Kərimdə Allah-təala Özünün “ən gözəl qaynaqçı” olduğunu bəyan etmişdir. Bu, o deməkdir ki, Allah yaratdığı hər şeyi və bu şeylərin mövcudluq yollarını bir-birinə qaynaq etmişdir. “Qaynaq” varlıqların bir-biri ilə xarici əlaqəsi “vəhdət” anlayışı ilə ifadə olunur.

Təcrübə sübut edir ki, kainatda təklikdə və başqa varlıqlarla xarici vəhdətdən kənarda heç bir mövcudluq yoxdur və mövcud ola bilməz. Vəhdətdən kənar və təklikdə varlıq sifətləri yalnız bu dünya ilə əksilik təşkil edən metafizik aləmə və həmin aləmi təşkil edən bilinməyən varlıqlara aıddir. Vəhdətin zəruriliyi təsdiq edir ki, bütün varlıqlar bir və eyni başlanğıcdan – başlanğıcların başlanğıcından yaranmışdır. Vəhdət dünyanı və onun idrakını sistemləşdirir, başqa sözlə, ilahi əndazəyə salır.

Bəs vəhdət haradan və necə aşkarlana bilər?

Fəlsəfənin aşkarladığı ən ümumi qanunauyuğunluqlardan biri təcrübəyə daxil olan idrak obyektləri və bizim idrakımızın tabe olduğu “əksiliklərin vəhdəti və mübarizəsi qanunu” adlanır. Bu qanundan aydın olur ki, bir-biri ilə əksilik təşkil edən heç bir varlıq ayrılıqda öz əksiliyi ilə rabitəsiz mövcud deyildir və bütün mövcudluqlar mövcudolma üçün bir-biri ilə xarici vəhdət təşkil etməyə məcburdur. 

Xarici vəhdət təsadüfi vəhdətdir. Belə vəhdətin tabe olduğu qanunlar sinergetikdir. Təsadüf-zərurət əlaqəsinə görə, təsadüfi vəhdət zəruri vəhdətlə – batini vəhdətlə əlaqədədir. Zərurəti olmayan heç bir hal təsadüfə görə təzahür etmir. Əgər təsadüfi vəhdət görünən dünyanı təşkil edirsə, zəruri vəhdət görünməyən dünyanı, dini ifadə ilə adlandırsaq, batini və idraki prosesləri, onların təzahürləri arasındakı əlaqəni təşkil edir. Zahiri vəhdətin ayrı-ayrı mövcudluqları əlaqələndirməsinin əksinə olaraq, daxili vəhdət bir şeyin tərkib hissələri və tamının hissələrinin əlaqəsini təmin edir. Daxili vəhdətdən mövcudluq, xarici vəhdətdən mövcudolma meydana çıxır. Daxili vəhdət maddələrin tərkib və kristal quruluşlarını, onların görünən konkret, görünməyən mücərrəd struktur quruluşlarını meydana çıxarır.

İnsan idrakı təcrübədə mövcud varlıqları özündə refleksiya etdiyindən, təfəkkürdə zahiri vəhdət təsvirləri, obrazları, batini vəhdət ideyaları, obrazlarla ideyalar vəhdətdə təsəvvürləri yaradır. Təsvir bədii təfəkkürün, təsəvvür yaradıcı, qurucu, konstruktiv təfəkkürün işidir. Buradan da belə bir sual meydana çıxır: təsvirlə (təbiət təsvirləri və yaradıcı təsvir) təsəvvürün (şeylərin mahiyyəti ilə onların dərk olunan həqiqətləri) arasında nə kimi əlaqə vardr?

Bunu biz forma-mahiyyət əlaqəsi kimi də adlandıra bilərik. Bu məsələ elmlə incəsənətin əlaqəsi məsələsini aktuallaşdırmış, elmdə və fəlsəfədə zaman-zaman aktual tədqiqat obyektinə çevrilmişdir.

Orta əsrlər sxolastikasından sonrarakı dövrdə dinin dövlətdən ayrılması nəticəsində dini bilgilərə paralel elmi bilgilər meydana çıxmağa başlamış, idrak və onun təzahürləri daha çox əksiliklərin tərəflərinin öyrənilməsinə cəhd etmiş və bu istiqamətdə bəşəriyyət nəhəng elmi nailiyyətlər əldə etmişdir. Əksiliklərin tərəflərini ayrı-ayrılıqda idrakı dinin elmdən, elmin sənətdən, sənətin cəmiyyətdən, cəmiyyətin təbiətdən – yer coğrafiyasindan ayrılmasına gətirib çıxarmışdır. Hansı ki, bu proses daxili və xarici vəhdətin inkarına paralel inkişaf etmişdir. Bu cür idrak o dərəcəyədək inkişaf etmişdir ki, çox vaxt əksiliklərin bir-biri ilə vəhdəti görünməz və dərkedilməz olmuş, nəticədə tədqiqat obyektindən kənarda qalmış, idrakın təzahürləri arasında barışmazlıq meydana çıxmışdır. Bununla da həqiqətin tam kimi idrakı mümkünsüz olmuşdur. Dərk edilən istənilən həqiqət isə həqiqətin özü yox, onun bir fraqmentindən ibarət olmuşdur. Bu isə yaradılışın məqsədinin və istiqamətinin idrak edilməsinə mane olmuşdur. Buradan da fəlsəfəyə hakim olan məlum “Həqiqət mütləq, onun idrakı nisbidir” tezisi meydana çıxmışdır.

Həqiətin nisbi idrakı nəticəsində elm dini, din elmi qarşılıqlı olaraq inkar etmiş, empirik və nəzəri bilgilər fəlsəfəni sıxışdırıb, az qala, sıradan çıxarmış, bədii təfəkkürün təzahürləri yaradıcı təfəkkürün təzahürləri ilə rabitəsini itirmiş – incəsənət elmdən ayrılmışdır. Artıq bu proses insan idrakını böhrana salmağa başladığından, XİX əsrin ortalarından etibarən dünyanın qabaqcıl fikir sahibləri yeni dövrdə həqiqətin aşkarlanması üçün əksiliklərin mübarizəsi əsasında yox, onların vəhdəti əsasında idrak edilməsi məsələsini ciddi problem kimi ortalığa çıxarmışlar. Bu istiqamətdə doğulan yeni ideyalardan biri də ensiklopedik elmlərin yaradılması ideyasıdır.

Ensiklopedik elmfakultətiv elmlərdən (ayrı-ayrı elm sahələri) fərqli olaraq, nisbi-hissəvi həqiqəti yox, tam həqiqəti – vəhdətin həqiqətindən obyekti idrak edir. Hansı ki, əldə edilən elmi nəticələr özündə tamamlanmış kamil dünyagörüşün formalaşmasına yardımçı olur.

Əslində, “həqiqətin vəhdəti” ideyası təzə ideya deyil. Min illər bundan öncə metafiziklər nisbi həqiqətin məhz vahid tək bir mütləq həqiqətdən meydana çıxdığını iddi etmiş və buna görə mütləq həqiqəti  -nisbi həqiqətin bütün dərəcələrinin başlanğıcını aşkarlamağa cəhd etmişlər. Qurani-Kərimdə Allah-təala Özünü “tək və cütün sahibi” kimi insanlara aşkarlayır. Tək və cüt – təkin bir-birinə əks iki yerə ayrılması ilə cütləri yaratmasına işarə edir. Təbiətdə hissəciklər mənfi və müsbətə, elementlər metal və qeyri-metallara, maddələr qələvi-turşu və duzlara, canlılar erkək və dişiyə, insanlar kişi və qadına ayrılır. Eləcə də idrak prosesi bir-birinə əksilik təşkil edən düşüncə və yaradıcılığa, buna uyğun elm və sənətə, tək və cütün idrakından həmin proseslərin təzahürləri rasional və irrasional ədədlər, sait və samit hərflər, qavrayışda obraz və ideyalar, düşüncədə təsəvvür və təsvirlər, dəyərlər xeyir və şərə, yaradıcılıq vizual və verbal simvollaşdırmaya ayrılır. Hansı ki, vizual simvollar sistemindən təsviri sənət, verbal simvollar sistemindən musiqi sənəti meydana çıxır.

Buradan aydın olur ki, əslində sənət elmlə bir tamdan ayrılmış, bir-biri ilə əksilik təşkil edən idrak təzahürüdür və məhz təkin cütə bölünməsi nəticəsində meydana çıxmışlar. Buradan da elmlə sənətin vəhdəti, yəni hər ikisinin bir və eyni başlanğısı olduğu sübut olunur. Başlanğıcların başlanğıcı haqqında biliklər bir sistem şəklində metafizikanı təşkil edir.

Metafizikamifologiyadan sonra, fəlsəfədən əvvəl meydana çıxan ictimai şüur formasıdır. Antik dövrün metafiziklərinin görüşləri çox sadə ideyalara əsaslanmışdır. Belə ki, onlar başlanğıcların başlanğıcı kimi ya hər şeydə olan bir şeyi – suyu, ya hər şeyi məhv edən şeyi – odu, ya hər yerdə olan şeyi – havanı və ya hər zaman olan şeyi – toprağı əsas götürmüşlər. Klassik metafizika başlanğıcın başlanğıcını bu dünyada axtardığından, onların ideyaları tənqidə dözə bilməmişdir. Buna görə, antik dövrdə metafiziklər öz dövrünün dini tərəfindən təqib olunmuş, onlardan bəziləri Sokrat kimi edama məhkum edilmişdir. Bundan uzun əsrlər sonra orta əsr fəlsəfəsi metafizikanı cəfəngiyyat və xürafat kimi qəbul etmiş və həqiqətin idrakında metafizik bilgilərə əhəmiyyət verməmişdir.

Fəlsəfənin inkişafının zirvəsində səmavi dinlər meydana çıxmış və vəhy olunan bilgilər yenidən başlanğıcların başlanğıcı haqqında bilgilər vermişdir. Bu bilgilər metafizik bilgilərdən onunla fərqlənir ki, metafiziklər – bu dünyadan görünən və bilinənləri, din – görünməyən və bilinməyənləri başlanğıcların başlanğıcı kimi bəyan edir. Bilinməyənlər təcrübəyə daxil olmadığından, bütün təcrübi biliklər və bu biliklərə istinad edən fəlsəfə, məsələn, materializm dini və dinlə birlikdə başlanğıcların başlanğıcı ideyasını inkar etməyə başlamışdır.

Yalnız İmmanuel Kant özünün transendantal fəlsəfəsində yenidən metafizikaya qayıtmış və metafizik bilgilərin aşkarlanması haqqında mükəmməl təlim yaratmışdır. Kantı dinlə elmi vəhdətə gətirməyə çalışan ilk folosof kimi qəbul etmək olar. Müasir dövrdə aktuallıq kəsb edən ensiklopedik elm ideyası da əslində metafizik əsasda həqiqətin öyrənilməsini tələb edir.

Ensiklopedik elmin vəzifəsi dinlə elmi, elmlə sənəti, fəlsəfə ilə empirik bilgiləri, nəzəriyyə ilə təcrübənin vəhdətindən mütləq həqiqəti aşkarlamaqdan ibarətdir. Bunun üçün emanasiya və təkamül prosesinə – həqiqətin nisbiləşmə və formanın təkmilləşmə, mütləqləşmə prosesinə əks istiqamətdə mühakimə yürütmək tələb olunur.

Təkamül mükəmməl formanın – son şeyin – idrak obyektinin meydana çıxması ilə başa çatdığından, təkamülə əks proses formanın idrakından başlamağı tələb, mütləq həqiqətin idrakı təfəkkürdə obrazların – mücərrəd formaların yaranması qanunayğunluqlarını öyrənməyi tələb edir.

Memarlıq mücərrəd formanın konkretləşdirilməsindən ibarət yaradıcılıq prosesi olduğundan, ensiklopedik elm bütünlükdə formasiya, deformasiya və reformasiya proseslərini anlamaq üçün memarlıq elminin yeni müstəviyə çıxarılmasını şərtləndirir.

Ensiklopedik elmin obyekti ayrılıqda nə cisim, nə can, nə də ruh – şəxsiyyət ola bilər. Ensiklopedik elm cismin, ruhun və canın başlanğıcının həqiqətini öyrənməklə, insan idrakı qarşısında yeni üfüqlər aça bilər.

Dünyada bu istiqamətdə bir çox ciddi tədqiqat əsərləri yaranmaqdadır. Məsələn, Mozun tarixlə psixologiyanın, Brodelin iqtisadiyyatla təsviri sənətin, Mamfordun tarixlə istehsalın, Hildebrandın fəlsəfə ilə kommunikasiyanın əlaqələrinə həsr etdikləri əsərlər xüsusilə diqqəti cəlb edir.

Son illər daha çox alim idrak obyektlərinin vəhdətindən idrakın təzahürlərinin vəhdəti əsasında həqiqətin öyrənilməsinə cəhd etməyə başlamışdır. Azərbaycanda bu istiqamətdə atılan ilk addımlar mərhum akademik Azad Mirzəcanzadəyə və İ.Ələkbərova məxsusdur. A.Mirzəcanzadə özünün “Təhsilin humanistləşdirilməsi” kitabını humanitir elmlərlə dəqiq elmlərin vəhdətinə həsr etmiş və bu problemi çözmək istiqamətində ciddi nəticələr əldə etmişdir. İ.Ələkbərov orta məktəb uşaqları üçün yazdığı kitabında riyaziyyatın bədii təsvirlərlə öyrədilməsi problemini – riyaziyyatla ədəbiyyatın vəhdəti problemini həll etmyə cəhd göstərmişdir.

Bu istiqamətdəki tədqiqatlara öz töhfəsini verən alimlərdən biri də Naxçıvan Dövlət Universitetində Memarlıq kafedrasının müdiri, memarlıq üzrə fəlsəfə doktoru Qadir Əliyevdir.

Periferiyada fəaliyyət göstərməsinə baxmayaraq, Q.Əliyev dünya elminin avanqardları ilə bir sırada qlobal tədqiqatlar aparmaqla təbiət, tarix, din, elm, fəlsəfə və sənətin – memarlığın vəhdəti probleminə həsr etdiyi Naxçıvan-Marağa memarlığı haqqındakı tədqiqatları ensiklopedik elm sahəsində ciddi iddia ilə çıxış edir.

Əslində, idrakın ayrı-ayrı təzahürləri eyni bir həqiqətin müxtəlif simvollarla ifadə edilməsindən ibarətdir. Buna görə də, bunun əksinə, bir simvolik ifadədən digər simvolik ifadəyə keçidin qanunlarını aşkarlamaqla, istənilən idrak məhsulundan başqa idrak obyektlərinin mahiyyətini bir və eyni həqiqət kimi idrak etmək mümkündür. Bu da insanlığın tədqiqat imkanlarını nəhəng ölçülərdə genişləndirir, tədqiqat üçün əlçatar olan obyektdən zaman, məkan və imkan baxımından əlçatmaz obyektlərin tabe olduğu qanunauyğunluqları – gizli bilgiləri aşkarlamağa imkan verir. Əslində, bu, ilahi üsuldur, hansı ki, Qurani-Kərimdə “təfsir” adlanır.

Təfsir – bir cümlənin mənasının başqa bir cümlədən aşkarlanması üsuludur. Buna uyğun bir əsərdən və obyektdən başqa bir əsərin və ya obyektin həqiqətini aşkarlamaq da elmi təfsir üsulu kimi adlandırmaq olar. Q.Əliyev məhz öz monoqrafiyasında elmi təfsir üsulundan istifadə etmiş memarlığın tabe olduğu qanunauyğunluqları təbiət, cəmiyyət, elm, din və s. kimi idrak sahələrindən aşkarlamağa cəhd etmişdir.

Q. Əliyev öz monoqrafiyasında sənəti belə təyin edir: “Sənət, ümumiyyətlə mədəniyyət, cəmiyyətin inkişaf müddəti ərzində meydana gətirdiyi bütün maddi və mənəvi dəyərlərinin, süverenliyinin ölçüsünü göstərən vasitələrin bütünüdür”.

Bu təyin bütünlükdə yaradacılıq və azadlıq problemini ön plana çəkir və sənətin (o cümlədən elmin) azad insan təfəkkürünün məhsulu olduğunu sübut edir. Məhz buna görə, sənət və elm cəmiyyətlərin azadlıq dövrlərində çiçəklənir və əksinə cəmiyyətlər asılılıq vəziyyətinə keçdikdə sənət də, elm də ölür. Cəmiyyət cahilliyyə dövrünə qayıdır.

Nobel mükafatçısı, məşhur iqtisadçı A.Fon Hayek də azadlığı “öz nadanlığını dərk etmək” kimi təyin etməklə, bir daha azadlıqla maarifin və biliklənmənin əlaqəsinə diqqəti çəkmişdir.

Təbii ki, cəmiyyətin inkişafi həm də xalqın məskunlaşdığı coğrafiyanın şərtləri ilə təbii şəkildə məhdudlaşdırılmışdır. Buradan da təbiətin cəmiyyətin azadlıq ölçüsü olduğu aydın olur. Məhz buna görə, kasıb coğrafi ərazilərdə sənət və elm inkişaf edə bilməmişdir.

Q.Əliyev bu haqda belə nəticəyə gəlir: “Mədəniyyətlərin yaranması, içində yaşanılan coğrafiyanın xüsusiyyətləri, insanların ehtiyacları və təbiəti ilə əlaqəli, doğum, ölüm və ölümdən sonrakı həyatla əlaqəli inanclar əhəmiyətli bir faktordur”.

Müəllifin bu mühakiməsi əslində məskunlaşma problemi ilə sənət və elm arasındakı əlaqəyə aydınlıq gətirir. Coğrafiya məskunlaşmanın həcmini, xaraktertini və tempini müəyyən edir. Mədəniyyət də məhz buna görə coğrafi ərazinin xalqlar tərəfindən məskunlaşdırılması prosesindən meydana çıxır. Coğrafiya insanlara yalnız onların maddi tələbatlarını ödəyən şeylər vermir, həm də “onların mənəvi tələbatlarını təmin edir”.

Buna görə də gözəl mənzərəli ərazilərdə yüksək sənət əsərləri meydana çıxır. Coğrafiyanın elmin və sənətin inkişafinda müstəsna rol oynaması coğrafiyanın əksliyinin bilgilərinin də sənət və elmin inkişafina təsirini təsdiq edir. Hansı ki, o biri dünya, axirət və ya paralel kosmos anlayışları ilə ifadə edilən “ölümdən sonrakı həyatın davam etdiyi aləm” kimi təsəvvürə gəlir. Buradan da axirət haqqında elmi və təsviri bilgilərin meyadana çıxmasının yer coğrafiyası ilə bağlı olduğu aydın olur. Beləliklə də biz həqiqətin konvensiyasını – dövretməsi prosesini aşkarlayırıq.

Həqiqət başlanğıcların başlanğıcından başlanğıclara – təbiətə – coğrafiyaya, oradan cəmiyyətə, cəmiyyətdən şəxsiyyətə, şəxsiyyətdən yaradıcılıqla yenidən təbiətə qayıdaraq, taksisi mədəni mühiti meydana çıxarır.

Taksis – həqiqətin hərəkətdən qaldığı son mənzildir.

Taksis – insan əli ilə yaradılmış erotlardan, daldalanacaq və sığınacaq yerlərindən, alət və silahlardan, kommunikasiya vasitələrindən və onların bədii təsvirlərindən ibarətdir.

Q.Əliyev öz monoqrafiyasında sənətlə cəmiyyətin əlaqəsi haqqında yazır: “Sənət cəmiyyətin yüksəlişi illərində inkişaf edib, tənəzzül zamanı böhran keçirib, cəmiyyət zəif olanda isə unudulub”. Buradan da “tarix və sənət” əlaqəsinin araşdırılması zərurəti meydana çıxır. Beləliklə, Q.Əliyevin monoqrafiyasını bir cümlə ilə ifadə etsək, demək olar ki, bu monoqrafiya din-coğrafiya-cəmiyyət-şəxsiyyət-yaradıcılıq (təsviri və elmi)- tarix əlaqəsinə həsr olunmuşdur.

Nə üçün Q.Əliyev özünün tədqiqatını məhz başlanğıcların başlanğıcından başlamışdır? Bunun səbəbini müəllif özü belə izah edir: “Heç bir elmi onun əsaslarını mənimsəmədən öyrənmək mümkün deyildir”.

Bura onu da əlavə etmək lazım gəlir ki, bir elm sahəsindən başqa elm sahələri üçün əhəmiyyətli ideyaları aşkarlamaq məhz əsas haqqı bilgilərə yiyələnməyi tələb edir. Başlanğıcların başlanğıcı varlıq növləri arasında “harmoniyanı” – xarici çoxunluqda və vəhdətdə mövcud olmanı şərtləndirir. Buna görə də ölüm və məhvolmanı harmoniyanın pozulması və mövcudluğun mövcudolmadan çıxması kimi təyin etmək olar.

Buradan da təbiətin, cəmiyyət və insanın mövcud olmasının harmoniyasından başlanğıcların başlanğıcını və əksinə  -başlanğıcların başlanğıcından insan təfəkkürünün müxtəlif təzahürləri və təbiətdə mövcud olmanın harmoniyasının qanunlarını kəşf etmək mümkündür.         

***

Fakultətiv elmlər varlığın və idrakın harmoniyasını – vəhdətin qanunlarını öyrənmir. Buna görə də fakultətiv elmlər insanlara bilik yox, informasiya verir.

İnformasiyaməlumat təşkil olunmamış-formalaşmamış sadə bilgi fraqmentlərindən ibarətdir. İnsanların çoxlu informasiyaya malik olması onların bilikli olmasına işarə etmir. Yalnız malik olduğu informasiyadan əqli mühakimə prosesində bəlli ideyalar çıxaran insanlar bilikli ola bilir. Buna görə də Q.Əliyev haqlı olaraq yazır: “İnformasiya bolluğu zəkanın inkişafina dəlalət etmir”.

Niyə? Buradan da aydın olur ki, insan nə qədər məlumata malik olsa da, həmin məlumatlar arasındakı harmoniyanı dərk etmədikcə biliklənə bilməz, bu da onun zəkasının inkişaf etməsinə imkan verməz. Beləliklə, biz biliklənməni idrak subyektinin idrak obyekti ilə harmoniya təşkil etməsi kimi təyin edə bilərik.

Bəs insanlar nə üçün məhz fakultətiv elmlərə daha çox meyl etmişdir? Bu, insan təbiəti ilə bağlıdır. Bir qayda olaraq, insanların bütün fəaliyyəti onların maraq və təlabatlarının ödənməsinə – mənfəət götürməsinə tabe olur. Maraq və tələbatlar individual olduğundan bu cür idrak yalnız xüsusi və orjinal bilgilər əldə etməyə meyl edir. Bu da insanı mütləq həqiqətin idrakından uzaqlaşdırır.

Mütləq həqiqət insanlara birbaşa mənfəət gətirmədiyindən nəzəriyyələşmə, fəlsəfə və dini bilgilər yalnız azlıq üçün düşüncə predmetinə çevrilir.

Həqiqətin fakultələrə ayrılmasına uyğun məntiq – idrakın qanunauyuğunluqları da müvafiq məntiq üsullarına ayrılmışdır. Hər bir məntiq üsulu yalnız özünə xas həqiqəti ortalığa çıxarmışdır, hansı ki, başqa məntiq üsulları ilə doğruluğu şübhə altına alınmışdır.

Q.Əliyev bu problemi çox aydın şəkildə belə ifadə edir: “Hər bir növ mühakimənin özünün digər növ mühakimənin dərketmə üsulundan fərqli olan xüsusi dərketmə üsulu vardır. Bu səbəbdəndir ki, tədqiqatla məşğul olan insanların bir qismi yanlış fikrlərə düşmüşlər. Çünki bunların bəziləri inandırmaq vərdişi ilə, bəziləri hər şeyi bədii formada ifadə etmək vərdişi ilə, üçüncüləri digərlərinin məlumatlarına istinad etmək vərdişi ilə, dördüncü öz hisslərinə güvənmək vərdişi ilə, beşinci isə dərketmə predmetləri arasında dəqiq fərqləri lazımınca qiymətləndirmədən, ancaq dəlil və sübut gətirmək vərdişi ilə hərəkət edirlər”.

Q.Əliyevin bu fikrləri başqa bir formada Frensis Bekonun “ağlın inkişafinın qarşısını kəsən maneələr” haqqındakı məşhur fikirləri ilə səsləşir. Buradan sual doğur: bəs, Q.Əliyev özü hansı vərdişlə bu monoqrafiyanı yazmışdır?

Q.Əliyev yazır: “Bütün problemlərin həllində, o cümlədən elmi araşdırmalar zamanı ikiölçülü müstəvidən üçüncü müstəviyə keçmək çətindir, bu, araşdırıcıdan xüsusi bacarıq və vərdiş tələb edir… Araşdırma zamanı problemin həllində ənənəvi üsul olan “zahiri” düşüncə tərzi ilə deyil, “batini aləmi” tanımaqla, əsas qaynağa istinad etməklə yanaşmağa çalışmışıq”.

Q.Əliyev “batini aləmin” tabe olduğu qanunu “harmoniya qanunu” adlandırır.

Harmaoniya – müxtəlif formalı mövcudluqlar və onların hərəkəti zamanı ümumi nizamın qorunması hadisəsindən ibarətdir. Başqa sözlə, harmoniya antixaos qanunu kimi təsəvvür oluna bilər. Kainati, təbiəti, cəmiyyəti, xalqı, insanı və idrak təzahürlərini – elmi, sənəti, dini, əməyi və s. xaosdan qoruyan tək bir qanunu biz harmoniya qanunu adlandıra bilərik. Buna görə də yalan heç bir həqiqətlə harmoniya təşkil etmir və buna görə də asanlıqla inkar olunur.

Harmoniya qanunu bir idrak formasından başqa idrak formalarına keçməyə, bir varlıqdan başqa varlıqların mahiyyətinə nüfuz etməyə, bir əqli hökmdən başqa əqli hokmə keçməyə imkan verir. Bu üsul insanları istidlaldan – dəlillər əsasında sübut etmədən azad edir. Məntiq elmində istidlal birbaşa məntiq üsulu adlanır, hansı ki, təcrübədə konkret idrak obyektinin əlamətləri əsasında sübutetmə üsulu kimi təyin edilmişdir. Dəlil əsasında sübutetmə insan ağılının dərinliyə və uzaqlığına inkişafını məhdudlaşdırır, onu yaxın görən və səthi – zahiri dərk edən varlığa çevırır. Elmi təfsir üsulu insanı bu məhdudiyyətdən azad edir. Dəlil ən sadə ideyaya malik şeydir, hansı ki, doğruluğunu sübut etmək tələb olunmur. Bu, elmdə aksioma adlanır. Buradan da dəlillərin eyniliyindən əqli hökmlərin eyniliyinə çatmaq mümkün olur.

Dəlilsiz sübutetmə intuitiv idraka xas olub, batini aləmi – həm idrak obyektlərinin daxili görüntüsünü, həm də dərk edən insan təfəkkürünü özündə ifadə edir. Buradan aydın olur ki, xarici idrak obyektlərinin mahiyyətinin düşüncə prosesində idrak edilməsi onların təcrübədən idrakından daha çox insanı həqiqətə yaxınlaşdırır.

Təcrübə hissi idraka, düşüncə intuitiv idraka əsaslandığından, hissi təsir mühitdən keçdiyindən entropiyaya – təhrifə, enerji itkisinə məruz qalır. Qurani-Kərimdə bu qanunauyuğunluq belə bir ayə ilə ifadə olunmuşdur: “Hətta peyğəmbərlər Allahın vəhylərini insanlara çatdırarkən şeytanlar onların sözlərinin arasına atırlar”.

Kibernetika elmində entropiyaedici faktorlar “Maksvel iblisləri” adlanır, hansı ki, bu iblislər Qurani-Kərimdə şeytana aid edilən işləri görürlər. Buradan aydın olur ki, hissi idrak entropiya dərəcəsinə uyğun mütləq həqiqəti idrak etməyə imkan vermir. Buna görə də təcrübəyə əsaslanan idrak üçün mütləq həqiqət dərk olunmazdır. Bunun əksinə, yaradıcılıq prosesində entropiya inkar olunur, çünki entropiya qanununa görə, məlumat yaranma prosesində entropiya olunmur. Çünki yaranmada keçmə istisna olduğundan, entropiya isə keçmədə baş verdiyindən, ideyaların yaradılmasında həqiqətin entropiyası absurddur.

Din də məhz buna görə, ilahi bilgiləri düşüncə prosesindən yox, yaradıcılıq prosesindən insanlara təqdim edir. Beləliklə, yaradıcılıq mütləq həqiqətdən başlayır, elm mütləq həqiqətdə başa çatır. Buradan aydın olur ki, heç bir fakultətiv elm mütləq həqiqət haqqında məlumata malik ola bilməz və bunun əksinə bütün yaradıcılıq prosesləri mütləq həqiqətdən başladığından onun haqqında bilik verə bilər.

***

Təbiət və idrak bir və eyni başlanğıca malikdir. Buradan da tək və cüt qanununa uyğun olaraq təbiətin və idrakın başlanğıcını ən kiçik nəsnə kimi təsəvvür etmək olar. Biz bunu “bağlanan nöqtə” sözü adlandıra bilərik.

Bağlanan nöqtə bir-birinə əks iki cür nöqtəyə – maddi və xəyali bağlanmayan nöqtəyə ayrılır. Maddi nöqtədən görünən aləm, xəyali nöqtədən görünməyən təsəvvürlər aləmi meydana çıxır. Buradan da görünən aləmin görünməyən təsviri, görünməyən təsvirlərdən görünən formaların yaradılmasının mümkünlüyü aydın olur. Birinci elm, ikinci sənətin əsasını təşkil edir.

Memarlıq məhz xəyali nöqtənin hərəkətinin – sənətkarın təfəkküründəki metakinetikanın koqnitivlik prosesində maddi nöqtənin hərəkətinə – kinematikaya, xalis formanın hərəkətliliyinə keçirilməsindən meydana çıxmışdır. Hansı ki, profenomenlərdən ibarətdir. Buradan da yaradıcılığı profenomenal hadisə adlandıra bilərik.

Profenomenlər metafizik təzahürlərdir. Buna görə, yaradıcı şəxs Yaradıcı Varlığa oxşarlıq təşkil edir.

Q.Əliyevin monoqrafiyası xəyali nöqtə ilə maddi nöqtənin hərəkətliliyindən metafizikadan fizikaya və əksinə birindən digərinə keçidi araşdırmağa cəhd edir.

Buradan belə bir sual meydana çıxır: nə üçün məhz memarlıq bu cür fundamental idrak problemini həll etmək üçün əsas götürülmüşdür?

Həqiqətin idrakı formadan başladığından, forma ilə bağlı istənilən bilik başlanğıcların başlanğıcının idrakına yol açır. Buradan da həndəsə və memarlığın həqiqətin idrakında və dünyanın, onu təşkil edən şeylərin formalaşması haqqında biliklərin əldə edilməsində əhəmiyyəti önə çıxır. Əslində, hər şeyi Yaradan – Allah-təala Özü bir “memardır”, hansı ki, hər bir şeyin forması Onun istəyini özündə ifadə edir. Memarlar da öz istəklərini konkret formalarla ifadə edirlər. Buradan da insan yaradıcılığının ilahi yaradılışa oxşar hadisə olduğu sübut olunur.

Müəllif Aristotelin metafizikasından aşağıdakı sitatı gətirməklə, özünün düzgün yolda olduğunu sübut edir. Aristotel “Metafizika”sında yazır: “Formanın yaranmasını təcrübəsi olanlar yox, təcrübəni mənimsəmişlər bilirlər. Doğrudan da təcrübəsi olanlar “nədir”i bilirlər, “niyə”ni isə bilmirlər. Sənəti mənimsəmişlər isə “niyə”ni, yəni səbəbi bilirlər”.

Bu fikirdə “nədir”i bilmək orjinal, “niyə”ni bilmək xüsisi həqiqətə işarə edir, hansı ki, birinci sənət, ikinci onun elmidir. Sənətkarlar daha çox “nədir”i bilir, alimlər isə “niyə”ni bilir. Tam bilik isə “nədirin niyəsi”ni bilməkdən ibarətdir. Q.Əliyev monoqrafiyasında məhz “nədirin niyəsi” sualına cavab verir.

Q.Əliyev öz tədqiqatında riyaziyyata xüsusi üstünlük verir. Riyaziyyat batini elm olaraq harmoniyanın mücərrədləşdirilməsi kimi meydana çıxıb. Buna görə, Aristotel “Metafizika”sında yazır: “Əslində riyaziyyat ilk öncə gözəllik və xoşbəxtlik haqqında danışır və onları aşkar edir”.

Burada xoşbəxtliyi ruhun gözəlliyi və ya idrakın doğruluğu kimi qəbul etsək, aydın olar ki, riyaziyyat maddi və mənəvi gözəlliyin – ümumi harmoniyanın elmidir. Riyaziyyat ölçülülük elmidir. İnsanda iki cür – intensiv və ekstensiv ölçülülük hissi olduğundan, riyaziyyat batinlə (intensivlik) zahiri (ekstensivlik) bir-biri ilə əlaqələndirən elm kimi çıxış edir. Ölçünün sinergetik inkişafindan – üç istiqamətli inkişafindan həcm meydana çıxır. Buradan da riyaziyyat-həndəsə, həndəsə-memarlıq əlaqələri aşkarlanır.

Memarlığın riyaziyyatla əlaqəsi sübut edir ki, bu üç elm vəhdətdə – birlikdə gözəllik elmləri kimi mövcuddur. Allah-təala özünü "ƏN GÖZƏL YARADAN" adlandırır. Furye kainatın riyazi qanunlara tabe olduğunu ifadə edir. Pifaqorçular batini aləmin riyazi ifadədən ibarət olduğunu iddia etmişlər. Bu siyahını uzatmaq olar. Amma bir həqiqət üzdədir ki, riyaziyyat yaradılışın və yaradıcılığın əsasını təşkil edir.

Memarlıq – forma yaratma təcrübəsi, həndəsə – formanın idrak təcrübəsi, ryaziyyat – bu ikisi arasında əlaqələndirici elmdir. Allah-təala yaratdığı hər şeyi əndazəyə saldığı kimi, memar da yaratdığı əsərlərə əndazə verməklə, onları gözəlləşdirir. Bu əndazə memarlığın riyaziyyatından ibarətdir. Ölçülük nizam və gözəlliyin səbəbidir.

Bu əlaqə həm də idrak prosesində aşkarlanır. Buna görə, Q.Əliyev yazır: “Biz axtarışlarımızda problemin həllinə kompleks yanaşaraq, riyazi elmlərdə əqidəyə, metafizikadan hissi qavramaya və ya bədii təsəvvürə, təbiət haqqındakı elmlərin əsaslarından məntiqi nəticəyə, bəlağət elmindən isə dəlillərə istinad edirik”.

Bu fikirdən aydın olur ki, müəllif təbiət, idrak və din problemini bir-biri ilə əlaqəli şərh etməyə cəhd edir. Əslində, bu üsul doğrudur. Din, elm, təbiət, cəmiyyət və idrak həqiqəti ifadə edən simvolların faktiki fərqlilik təşkil etməsinə görə, bir-birindən fərqlənir. Hansı ki, eynilikləri uyğun, bərabərlikləri uyğun deyildir. Eyniliklərin uyğunluğu başlanğıcların başlanğıcının tək olması, bərabərliklərin uyğunsuzluğu nəticələrin – individual başlanğıcların çox olması ilə bağlıdır.

Əksiliklərin vəhdəti həqiqətin dərəcələnməsinə uyğun olaraq beş səviyyədən, yeddi dərəcədən təzahür edir. Buradan da fəlsəfə, nəzəriyyə, elm və cari emprik biliklərin bir-biri ilə əlaqəsi və birindən digərinə keçməklə idrakının bütün bilgilərindən bəhrələnməyin mümkün olduğu sübut olunur.

Bir çoxları fəlsəfəni “istifadəsiz” bilik kimi təyin edir. Halbuki fəlsəfə istifadə potensialina görə, elmdən qat-qat mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Sadəcə fəlsəfədən istifadə dolayı yolla getməyi tələb edir. Əvvəlcə fəlsəfi həqiqəti nəzəri bilgiyə, sonra elmə, oradan da praktikaya keçirmək lazım gəlir. Elmin yolu bundan qısadır. Buna görə də yalnız elmi biliklərin yararlı olması haqqında yanlış fikirlər meydana çıxır. Əgər bunun əksi olsaydı, onda fəlsəfədən daha ali olan dini biliklər – mütləq həqiqət heç bir şeyə yaramazdı. Halbuki, mütləq həqiqət bütün nisbi həqiqətlərin başlanğıcını təşkil etməklə, onları müəyyən edir. Məhz bu mənada Q.Əliyev həm də dini idrak probleminə də toxunur və haqlı olaraq qeyd edir ki, “Fəlsəfə teologiya ilə müqayisədə gümanların fiksasiya olunmuş çoxluğuna malik deyildir”. Əslində, teologiya mütləq həqiqəti fəlsəfi və nəzəri mərhələdən keçmədən dərk etməyə cəhd etdiyindən, yanlışlıqlardan xilas ola bilmir. Buradan da yaranan bütün təriqət və məhzəblərin fiksə olunmuş yalanlardan – yalan sistemlərindən ibarət olduğu üzə çıxır.

Burada aldadıcı görünən teoloji sistemlərin mövcud olmasıdır. Əslində sistemin mövcudluğu həqiqətin meyarı ola bilməz. Sistem – ardıcıllıqdan ibarətdir. Yalan da, həqiqət də yalnız ardıcıl deyildikdə sistem yarada bilir. Nə üçün fəlsəfə metafizikadan fərqli olaraq başlanğıcların başlanğıcını aşkarlamağa cəhd etmir? Çünki fəlsəfə bu dünya, cəmiyyət, insan və idrakla məhdudlaşır. Hansı ki, ayrı-ayrı başlanğıclardan ibarətdir. Başlanğıcların başlanğıcı başlanğıclardan onunla fərlqənir ki, özləri nəticə kimi çıxış etmir.

Həqiqi bilgi çətinliyin asanlaşdırılması kimi meydana çıxır. Buradan da aydın olur ki, çətinliyi dərk etmədən bilik əldə etmək olmaz. Q.Əliyev öz tədqiqatında asanlaşdırmaq məqsədi güddüyü çətinliklər haqqında arasdırma aparır və bu zaman elmlə sənətin fərqliliklərinə diqqət çəkir. Elm – mahiyyətin, sənət – formanın məlumatından sintez olunur. Forma mahiyyətlə vəhdət təşkil etdiyindən, elmlə sənətin də zərurətə görə vəhdət təşkil etdiyi aydın olur ki, bu da Q.Əliyevin tədqiqatının çətinliyindən ibarətdir. Hansı ki, monoqrafiya bütünlüklə bu çətinliyin – memarlıqla elmin vəhdəti probleminə aydınlıq gətirir.

Elm – bilinən, sənət – görünən həqiqətdir. Elmi sənətlə vəhdətə gətirən əməldir, hərəkətdir, fəaliyyətdir. İki cür əməl vardır: Zahiri – fenomenial və ya konkret fiziki əməl. Bu cür əməldən sənət yaranır; Daxili və ya mücərrəd zehni, profenomenial əməl. Bu cür əməldən bilik yaranır. Bu iki əməl koqnitivlik prosesində birindən digərinə keçir, nəticədə elm əsasında yaradıcılıq, yaradıcılıq əsasında elm meydana çıxır. Koqnitivlik psixoloji proseslərdən olduğundan insan faktoru önə çıxır. Psixologiya elmlə sənətin vəhdətini özündə təqdim edir. Peşə psixologiyası da məhz psixologiyanın elm və sənət üçün vahid başlanğıc təşkil etməsi ilə bağlı meydana çıxır. Aydin olur ki, heç də bütün insanlar elm və yaradıcılıqla məşğul olmur və ya elmlə məşğul olan yaradıcılıqla, yaradıcılıqla məşğul olan elmlə məşğul olmur. Bu da insanların psixoloji tipi ilə bağlıdır. Çox nadir insanlar vardır ki, həm elmlə, həm də sənətlə məşğul olsun. Yalnız din əməllə biliyin birləşdirilməsi əsasında elm öyrədir ki, bu da hidayət adlanır.

Q.Əliyev sənətşünas alim kimi elmlə sənətin vəhdətini idrak etməyə cəhd edir. Müəllif öz əsərində vəhdətin səviyyəsi məsələsini xüsusilə önə çəkməklə, problemin fundamental əsaslarına aydınlıq gətirməyə çalışmışdır. Hətta kitabına da məhz buna görə “Başlanğıcların başlanğıcı: Naxçıvan-Marağa memarlıq formalarının mahiyyəti” adını qoymuşdur. Başlanğıcların başlanğıcı idrak obyektlərinin və subyektin tək başlanğıcı – metafizik başlanğıcdan ibarətdir. Qurani-Kərimdə bu, Nur adlanır. Nur təbii işıqda refleksiya edir, hansı ki, aydınlaşma şüalanma ilə meydana çıxır. Həndəsə bir nöqtədən çıxan düz xətti şüa kimi mücərrədləşdirir. Buradan da metafizik Nurun fiziki işığa, onun da mücərrəd həndəsi forma yaradılıcığına keçdiyi aydın olur. Buradan da şüa bütün həndəsi füqurları yaradan nəsnə kimi çıxış edir. Qurana görə, Allah-təala yaratdığı hər şeyi öz Nurundan yaratmışdır, hansı ki, yaradan olduğundan yaradılmayandır. Məhz buna görə özündə nəticə sifəti saxlamayan mütləq səbəbdir, yəni başlanğıcların başlanğıcıdır. Bütün elmlər məhz başlanğıcların başlanğıcından öz başlanğıcını götürdüyündən, başlanğıcların başlanğıcının təsəvvür edilməsi ciddi əhəmiyyət kəsb edir.

Başlanğıcların başlanğıcını klassik metafizika maddi – konkret, fəlsəfə və din – xəyali mücərrədlik kimi təsəvvür edir. Halbuki bu başlanğıcların başlanğıcı məhz konkretliklə mücərəddliyin vəhdətindən ibarətdir. Buradan aydın olur ki, maddi və xəyali nöqtəyə ayrılan “bağlanan nöqtə” sözü ilə ifadə olunan nəsnə əsl həqiqətdə başlanğıcların başlanğıcının təsəvvüründən ibarətdir. Nöqtə – formalaşma və obrazlama proseslərinin minimumudur, hansı ki, nöqtənin inkişafi maddi aləmdə konkret formaların, təfəkkürdə obrazların mücərrəd formalarının yaranmasına səbəb olur. Nöqtənin ölçülənməsindən dairə, dairənin mücərəddliyindən çevrə, dairənin öz diametri ətrafinda fırlanmasından kürə əmələ gəlir ki, nöqtədən kürəyə keçid yaradıcılıqda formayaratma prosesindən də başlanğıcı təşkil edir. Bu sonuncunun yaradıcılıq prosesində koqnitivlik əsasında kənara çıxarılması həndəsə elmini meydana çıxarmışdır.

Q.Əliyevin tədqiqatı sübut edir ki, təbiətdə mövcud olan konkrek maddi formalar təfəkkürdə mücərrəd obrazlara, həmin mücərrəd obrazlar isə xarici proyeksiyada ikincili formalara – bədii formalara çevrilir. Buradan memarlığın başlanğıcının təbiətdəki canlı və cansız varlıqlar formalarında, onların formaları isə onları yaradan obyektiv ideyada – mahiyyətdə olduğu aydınlaşır. Buradan da ideyanın formasının maddi formaya keçməsi və əksinə – maddi formaların ideya formaları yaratması sübut olunur. Bu mənada memarlıq sənəti konkret ideyaların obrazlaşdırılmasının eksternilazisiyası kimi təsəvvürə gəlir.

Q.Əliyev öz tədqiqatında həm də yaradılış, yaranma və yaradıcılıq proseslərinin vəhdətinə aydınlıq gətirməyə cəhd edir. Buradan da dünyanı yaradan Allah, təbiətdə öz mahiyyətindən yaranan mövcudluqlar, şey – idrak obyekti və əsərlər yaradan insan triadası arasında – Allah-şey-insan əlaqəsinin mahiyyətinə aydınlıq gəlir. Məhz bununla dinlə elm arasında vəhdətin təbiətdən keçməklə aydınlaşdırılmasının mümkünlüyü üzə çıxır. Allah bu dünyanı yoxdan xəlq edir, hər bir xəlq edilən özündə ilahi Nurdan – mahiyyətdən, substansiyadan, enerjidən yaranır, insan bu dünyada mövcud varlıqlardan onların yoxluğunun qaydalarından xalis yoxluqlar yaradır ki, biz bunu bədii əsərlər kimi idrak edirik. Memarlıq nümunələri də bu mənada özündə xalis yoxluğun nizamını təqdim edən əsərlərdən ibarətdir.

***

Qadir Əliyevin həll etmək istədiyi problem universal problemdir. Buna görə də alim elm, din, fəlsəfə, təbiət, tarixi biliklər arasında vəhdəti üzə çıxarmağa, onların birindən digərinə keçidin qanunlarını aşkarlamağa cəhd edir. Əgər Q.Əliyevin əsərinin elmi nəticəsini bir cümlə ilə ifadə etsək, bunu “Allahın yaradılışı, təbiətin yaranması və insan yaradıcılığı harmonikdir” kimi ifadə edə bilərik. Bu da demək olar ki, həm dini, həm elmi, həm fəlsəfi nəticədən ibarətdir. Buradan aydın olur ki, ilahi qanunlar və ya təbiət qanunları ilə harmoniya təşkil etməyən heç bir elmi nəticə düzgün hesab edilə bilməz və belə nəticələr keçici və əsassızdır.

Memarlıq sənətini təbii sığınacaq və daldanacaqlar əsasında süni sığınacaq və daldanacaqlar yaratmaq sənəti kimi təyin etmək olar. Buradan da təbiətdə yaranan təbii daldanacaq və sığınacaqların formalaşması diqqəti cəlb edir. Hər bir forma – quruluş həmin obyektin mahiyyətinin sığınacağı və daldanacağından başqa bir şey deyildir. Biz formadan mahiyyəti, mahiyyətdən formalaşmanın nizamını idrak edə bilərik. Maddələrin kristal quruluşu, canlıların antropologiyası onların mövcudluğunun ən mühüm şərti olduğu kimi, memarlıq quruluşları da bu cür əsərlərin uzunömürlülüyünün vacib şərtidir. Buna görə, Q.Əliyev öz tədqiqatında həm də kristalloqrafiya və biologiya elminin ən son nailiyyətləri əsasında fiziki və bioloji qurulma proseslərini tədqiq edir və bunu öz tədqiqatının “istiqaməti və mahiyyəti” kimi təqdim edir.

Təbii ideyaların insan yaradıcılığına keçidi birbaşa yox, cəmiyyət vasitəsilə baş verdiyindən, müəllif öz əsərində təbiət-cəmiyyət və cəmiyyət-insan əlaqələrinə də aydınlıq gətirməyə cəhd etmişdir. Əslində təbiətlə cəmiyyət bir qanunun iki müxtəlif formada – birincisi maddi, ikincisi qeyri-maddi ifadəsinin təzahüründən ibarətdir. Sadəcə təbiətdə qanun əvvəl, mövcudluq sonradırsa, cəmiyyətdə mövcudluq əvvəl, qanun sonradır. Bu da təbiətdə qanunların möhkəm və sərt olmasına, cəmiyyətdə əksinə, qanunların dəyişkən və yumşaq olmasına gətirib çıxarmışdır. Təbiətdə hər şeyi qanun yaradır, cəmiyyətdə hər qanunu insan yaradır. Cəmiyyət qanunları o zaman kamil olur ki, insan yaratdığı qanun insanı yaradan təbii qanuna uyğun olsun. Məhz buna görədir ki, Qurani-Kərim insanın əməl etməsi üçün nazil olunmuş dinin fitrəti əsasında insanın yaradıldığını elan edir. Bu da dini qanunlarla – sünnə ilə bəşəri qanunların fərqini üzə çıxarır. Bəşəri qanunlar – yaradılan, ilahi qanunlar – yaradan qanunlardır. Buradan da “kamil cəmiyyət kamil insan, kamil insan kamil əsər yaradır” mühakiməsi təsdiq olunur. Buna görə də Q.Əliyev monoqrafiyasının bir fəslini “təbiət və cəmiyyət harmoniyasına” həsr etmişdir. Təbiət irrasional, cəmiyyət də rasional azadlıqda kamil olur. Azadlıqla intibahın əlaqəsi də məhz bununla bağlıdır. Azad cəmiyyət təbiət qanunlarına ən yaxın qanunlara malik cəmiyyətdir, hansı ki, həmin cəmiyyətdə yasayan insanın idrakı özündə həqiqəti ən mükəməl şəkildə dərk etməyə imkan verir. Düzgün fikir – azad insana məxsusdur.

Q.Əliyev yaradılış, yaranma və yaradıcılığın vəhdətindən memarlıqda vəhdətin qanunlarını aşkarlamağa cəhd edir.

Monoqrafiyanın brinci fəsli Naxçıvan-Maraga Memarlıq məktəbinin formalaşmasının başlanğıcına və bu məktəbin ideya mənbəyinə həsr olunmuşdur. Başqa sözlə, bu fəsil Naxçıvan-Marağa memarlıq məktəbinin təbiət, cəmiyyət və idrak prosesləri ilə harmoniyasına aydnlıq gətirir. Buradan belə bir sual meydana çıxır: nə ücün müəllif bu cür ensiklopedik tədqiqat üçün məhz bu məktəbi seçmiş və məhz Naxçıvan-Marağa memarlıq məktəbi bu cür ciddi bir tədqiqat üçün əsas götürülmüşdür? Bunu bir çox səbəblərlə izah etmək olar. Amma təkcə bir fakt – bu məktəbə aid əsərlərin minillik tarixi olduğunu və YUNESKO tərəfindən qorunan ümumdünya irsinə aid edildiyini nəzərə alsaq, hər şey aydın olar. Bu məktəb ümumdünya memarlığında özünəməxsus yerə və əhəmiyyətə malik olduğundan, bu cür qlobal tədqiqatlar üçün mənbə rolu oynaması da təbiidir.

Q.Əliyev bu məktəbin mənbəyini eyni coğrafiyada min illər əvvəl yaradılmış qayaüstü rəsmlərdə görür. Bura Naxçıvanda olan Gəmiqaya abidəsi aiddir.

Məlumdur ki, bütün dünyada 26 yerdə mağara-qayaüstü rəsmləri aşkarlanmışdır ki, bunun ikisi Azərbaycan ərazisindədir: Gəmiqaya və Qobustan.

Gəmiqayanın Naxçıvan memarlıq məktəbinin mənbəyi rolunda çıxiş etməsinin iki ciddi səbəbi vardir:

Birincisi, obyektiv amildir. Biz bunu coğrafi şərt adlandıra bilərik. Həm Gəmiqaya mağara rəsmləri, həm Naxçıvan-Marağa memarlıq məktəbi eyni coğrafiyada intişar tapmışdır.

İkincisi, subyektiv şərtdir – həm Gəmiqaya rəsmlərini, həm Naxçıvan memarlıq məktəbini yaradan insanlar eyni coğrafiyaya aid insanlardır. Buradan coğrafiya ilə insan yaradıcılığının harmoniya təşkil etdiyi sübut olunur. Əslində, bu, tarixi varislik məsələsinin fəlsəfi idrakına da işıq salır.

Q.Əliyev Gəmiqaya ilə tədqiq olunan memarlıq məktəbinin tarixi varislik əlaqəsini Gəmiqaya rəsmlərində başlanğıcın başlanğıcı ideyasının təsviri ilə bəyan edilməsində və Türk xalqlarının ilkin dünyagörüşündə Quranla səsləşən başlanğıcların başlanğıcı ilə bağlı bəzi inancların olması ilə izah edir.

Burada mifologiyanın, metafizikanın və sənətin harmoniyası məsələsi meydana çıxır. Hansı ki, biri digərinin meydana çıxmasını stimullaşdırmışdır. Tarixi təcrübədən təsdiq olunur ki, zəngin mifoloji görüşlərə və metafizik bilgilrə malik olmayan heç bir xalq nəhəng mədəniyyət yarada bilməmişdir. Bunun səbəbi yaradıcılığın yaradılışa oxşamasıdır.

Mifologiya haqqında mövcud biliklər çox səthidir. Bir çoxları mifologiyanı qeyri-elmi tüfahlıq kimi təsəvvür edir. Halbuki mifologiya biliyin ilkin – başlanğıc simvolik ifadə formasıdir – simvolizmin mahiyyətini bilməklə mifoloji mətnlərdən heyrətedici elmi, xüsusən metafizik biliklər əldə etmək olar.

Mifologiya metafizik ideyalara fiziki aləmin xarici görüntüsünü geyindirməkdən meydana çıxır. Bunun əksinə, mifologiyadan reallıqlara uyğun obrazlar çıxarıldıqda xalis metafizik bilgilər əldə edilir. Q.Əliyev də məhz bu problemə diqqət çəkir. O, mifdən həqiqətə keçidin, yəni mifologiya ilə loqosun harmoniyası məsələsini tədqiq edir.

Haşiyə çıxım ki, mağara rəsmləri ilə mağaraların mövcudluğu da vəhdət təşkil edir ki, bu da mağaralar yaradan təbiətlə mağaralarda əsərlər yaradan təbiətin yaratdığı insanlar arasında harmoniyanın mövcudluğunu sübut edir. Bu cür harmoniya tarixi dövrlər arasındakı harmoniyaya transfer olduqda eyni coğrafiyada tarixin müxtəlif vaxtlarında dünya şöhrətli nadir əsərlərin yaranmasına yol açır.

Metafizikanın qədim yunanlara aid edilməsi məsələsi əslində yanlışlıqdır. Sadəcə metafizikanın sözlü, sistemli ifadəsi yunanlara məxsusdur, amma bundan fərqli olaraq, metafizik bilginin maddi ifadə forması həmin dövrdə yunanlarla paralel yaşamış köçəri xalqlara məxsusdur ki, bunu biz qədim türk inanc sistemində aşkar şəkildə görürük. Belə ki, yunan metafiziklər başlanğıcın başlnğıcını bu dünyada – yerdə gördükləri halda, həmin dövrdə yaşamış türklər başlanğıcı göydə axtarmış və buradan da Tanrıçılıq meydana çıxmışdır. Buna görə Q.Əliyev öz tədqiqatlarında haqlı olaraq belə nəticəyə gəlmişdir ki, əslində antik yunanlardan Şərqə keçən ideyalar bundan əvvəl Şərqdən antik yunanlara keçmiş ideyaların yenidən öz vətəninə qayıtmasından başqa bir şey deyildir. Sadəcə, bu geriyəqayıdış forma dəyişkənliyinə məruz qaldığından, antik yunan fəlsəfəsində və bədii təfəkküründə Şərq fəlsəfəsini və Şərq bədii təfəkkürünü ilk baxışdan görmək mümkün olmur. Bu məsələ antik yunan mifologiyasını öyrənən Avropa alimləri tərəfindən birmənalı şəkildə etiraf edilmişdir. Məlumdur ki, yunan mifologiyasına aid tanrıların əvəllər əllərində heç bir simvol olmamışdır. Yunanların Şərqlə tanışlığından sonra eyni ideyaların simvolları ilə eyni ideyanın daşıyıcısı olan tanrılar əlaqələndirilmiş və yunan tanrılarının əlində sonradan Şərq simvolları görünməyə başlamışdır.

Buradan da, formalaşmanın transformasiya, metamorfozası məsələsi elmi əhəmiyyət kəsb edir ki, Q.Əliyev bu məsələyə də aydınlıq gətirməyə cəhd edir. Q.Əliyev buna görə həm də mifologya, fəlsəfə və sənət arasında harmoniyanı aşkarlamağa cəhd edir. Alim belə nəticəyə gəlir ki, “qədim yunan fəlsəfəsinin, incəsənətinin və memarlıq əsərlərinin yaranmasında qədim türklərin mifik təsəvvürləri və incəsənəti həlledici rol oynamışdır”. Əlbəttə, yalnız türklərin yox, həm də qədim yunanların təmasda olduğu misirlilərin, hindlilərin, perslərin, xaldeylərin, babillərin, şümerlərin və s.rolu vardır. Buradan belə əqli nəticə alınır: ümumdünya əhəmiyyətli heç bir yaradıcılıq nümunəsi xalis etnik mənşəli deyildir.

Q.Əliyevin monoqrafiyasının ikinci bölümü Naxçıvan-Mağara məktəbinin formalaşmasında antik yunan fəlsəfəsinin roluna həsr olunub. Məncə, burada antik yunan memarlığının təsirini də qeyd etmək olar. Əgər fəlsəfə ilə memarlıq harmoniya təşkil edirsə, onda bir fəlsəfənin bir memarlıq məktəbinə təsiri həm də həmin fəlsəfənin yaratdığı memarlığın da təsirini özündə ifadə etdiyini etiraf etmək lazımdır. Bunun sübutu kimi memarlıq elminin əsasınə təşkil edən həndəsi biliklərin sistem şəklinə məhz Yunanıstanda salındığını, Pifaqorun və Evklidin məhz antik yunan filosofları və həndəsəçiləri olduğunu yada salmaq kifayətdir. Sonralar Şərq alimləri pifaqorçuluğu daha da inkişaf etdirib, hürufiliyi yaratdılar ki, əslində türk-islam memarlıq məktəbində pifaqorçuluqla yanaşı, sufi-hürufi ideyalarının təsirlərini görmək çətin deyildir. Türkdilli xalqlarda işarə dili sözlü dilə paralel güclü inkişaf etmişdir. Bu, xalça naxışlarından tutmuş, memarlıq naxışlarına kimi türk məişətini, onun dünyagörüşünü və mədəniyyətini müəyyən edən bir dil olmuşdur. İşarə dili pifaqorçuluqdan və hürifilikdən daha qədim olduğundan, əslində türklərin pifaqorçuları və hürufiləri çox-çox qabaqladığı aydın olur.

Pifaqorçuluq formalaşmanı – yoxluğun əndazəyə salınması qaydalarını öyrənmişdir, bu da memarlığın inkişafi üçün vacib elmi əsaslar vermişdir.

Q.Əliyevin monoqrafiyasinin 3-cü fəsli – Naxçıvan-Marağa memarlıq məktəbi və müsəlman şərqi əlaqələrinə həsr olunmuşdur. Naxçıvan-Marağa memarlıq məktəbi islam mədəniyyətinin tərkib hissəsidir. Buna görə, bu məktəbə islam dininin, o cümlədən islamı qəbul etmiş ərəblərin, farsların və digər xalqların memarlıq ideyalarının keçdiyini etiraf etmək lazım gəlir. Bu fəsildə müəllif Azərbaycan fəlsəfi fikrinin tarixi inkişafını təhlil etmiş və bu fikrin memarlıq sənətinin formalaşmasına təsirini araşdırmışdır. Bu da təbiidir. Çünki orta əsr müsəlman dünyasında elm, sənət və din bir-birindən ayrılmadığından, hər bir mütəfəkkir eyni zamanda teoloq, filosof və konkret bir sənətin sahibi olmuşdur. Nizami Gəncəvi şair və filosof, İbn Sina həkim və filosof, Biruni riyaziyyatçı, astronom və filosof olmuşdur. Bu da orta çağ islam dünyasında eyni bir şəxsi təfəkkürdə elmin, sənətin, dinin və fəlsəfənin harmoniya təşkil etdiyini sübut edir. Sadəcə bu insanların əsərləri içərisində hansı əsərlər daha uzunömürlü və şöhrətli olmuşsa, biz onları məhz həmin sahənin alimləri kimi tanıyırıq. Buradan aydın olur ki, Naxçıvan-Marağa məktəbi kimi dünya şöhrətli bir məktəbin banisi olan Əbubəkr Əcəmi Naxçıvani yalnız dövrün nəhəng memarı yox, həm də teoloqu, filosofu və alimi olmuşdur. Əks halda bu cür uzunömürlü, nəhəng əsərlər və məktəb yarada bilməzdi.

Müəllif haqlı olaraq ilkin islam mədəniyyətinin müsəlman intibahı yaratdığını islamın azad insan ideyasi ilə əlaqələndirir. İslam insanı Allaha qul elan etməklə, onu görünən və bilənən şeylərin asılılığından azad edir. Müsəlman bu dünyadan mütləq azad, metafizik aləmdən mütləq asılı insandır. Buna görə də xristianlıqdan fərqli olaraq islam nəinki elmə qarşı çıxış edir, əksinə, elmin təşviqində müstəsna rol oynamışdır. Bu da idrakın bütün təzahürlərində, o cümlədən memarlığın inkişafinda nəhəng nailiyyətlərə yol açmışdır.

***

Monqrafiyanın IV fəsli xüsusilə diqqəti cəlb edir. Bu fəsildə xarici görüntü ilə görmə problemləri fövqündə memarlıq əsərlərinin yaradılması məsələləsi şərh olunur. Görmənin fəlsəfəsi sibyektiv idealizm təliminin nümayəndəsi İrland filosofu Corc Berkliyə məxsusdur. Onun “Görmənin nəzəriyyəsi” idrak prosesində görmənin roluna həsr olunmuşdur. Təəssüf ki, müəllif Berklinin əsərlərini tədqiq etməmişdir. Əslində, insan idrakı xarici görüntü – baxma-görmə və təsəvvür xətti ilə, memarlıq əsərinin yaradılması təsəvvür, virtuallıq və vizual simvollaşdırma xətti üzrə inkişaf edir. Başqa sözlə, memar özündə olan ideal təsəvvürlərdən harmonik xarici görüntü yaradaraq, başqa insanların təsəvvürlərini öz təsəvvürü ilə harmoniyaya gətirməyə cəhd edir. Beləliklə, əsər yaradıcı şəxsin – müəllifin təsəvvürlərinin tamaşaçının təsəvvürləri ilə harmoniyasını yaradan vasitə rolu oynayır. Hansı ki, buna oxşar təbii şeylər Yaradıcı gücün istəkləri ilə insan təsəvvürlərinin – zövqünü harmoniyaya gətirir. Beləliklə, bədii əsər özündə harmoniyanın qanunlarına tabe olur.

Əsərin baxılması, qavranması və görülməsi həmin əsərin yaradılma qaydalarından asılıdır. Ən gözəl əsər, hər bir azad insanın – sağlam ağıl sahibinin qavraya bildiyi əsərdir. Buradan da “gözəllik” məfhumunun azadlıqla harmoniya təşkil etdiyi sübut olunur. Allah-təalanın yaratdıqları ona görə gözəldir ki, onlar azad ilahi iradə ilə yaradılmışdır. Insanı azad edən onun idrakıdır. Bu baxımdan idrak nə qədər fəlsəfi qavrayışlara yaxınlaşırsa, insan bir o qədər gözəl yaradır və gözəlliyi qavrayır.

Əslində, bu məsələ çox ciddi elmi arasdırma tələb edir. Baxma idrak obyektlərini aydınlaşdıran işıqla şərtlənmişdir. Bundan fərqli olaraq baxma ilə görmə həm də daxili işıqla – diqqətlə şərtlənib, hansı ki, Nur kimi bütün başlanğıcların başlanğıcını təşkil edir. Bir sözlə, əgər mütləq harmoniyanın nədən təzahür etdiyini təyin etsək, onda aydın olacaq ki, Metafizik işıq, yəni Nur başlanğıcların başlanğıcı kimi həm xarici goruntunü, həm təbii işığı, həm də görməni yaradır.

Bu fəsildə müəllif hərəkət və forma əlaqəsini araşdırır. Bütün varlıqlarda iki cür hərəkət – daxili və xarici hərəkət aşkarlanır. Daxili hərəkət mövcudluğun formasını yaradır, varlığın forması xarici hərəkətin formasını – trayektoriyasını müəyyən edir. Nümunə kimi qeyd edək ki, kürənin azad hərəkəti çevrə, konusun azad hərəkəti rəqsi, silindrin hərəkəti spiralvari hərəkət trayektoriyası cızır. Buradan da aydın olur ki, daxili forma yaradan hərəkət formadan keçməklə xarici hərəkət formasının yaradılmasına keçir. Forma daxili hərəkətlə xarici hərəkətlərin harmoniyasına tabe olur. Məhz buna görədir ki, üçüncü kosmik surətdə – artıq sürətdə hərəkətin sürətinin artması əvəzinə, hərəkət edən cismin forması dəyişməyə başlayır.

Qadir Əliyev memarlıq və hərəkət probleminə aydınlıq gətirir. Əslində, təbiətdə mövcud olan bütün formalar hərəkətdən meydana çıxır. Hər bir hərəkətin özünəməxsus forma yaratmaq imkanı vardır. Məhz bunun əsasında insan müxtəlif hərəkətlərin kombinasiyasından gözəl memarlıq nümunələri yarada bilir. Təbiətdə ən mükəmməl forma kürə, ən mükəməl hərəkət kürənin dairəvi hərəkətidir. Məhz buna görədir ki, goy cisimləri kürə şəklində, dairəvi hərəkət edərək milyard illər kosmik harmoniyanı yaratmışlar. Q.Əliyev də memarlıqda başlanğıcların başlanğıcı kimi çevrə-dairə fiqurunu tədqiq edir, hansı ki, digər bütün elementlər dairənin daxilində yaradılır.

Memarlıqda hərəkət yaradan forma insan bədənidir, hansı ki, həmin bədəni yaradan hərəkətlə harmoniya təşkil edir. Memarlığı yaradan hərəkət rəqsi, ritualları yaradan hərəkətlə harmoniya təşkil edir. Şamanın hərəkətləri ilə memarın hərəkəti özündə fəlsəfə ilə sənətin əlaqəsini təkrarlayır. Əgər şaman ritualla qədim dini dünyagörüsünü ifadə edirsə, memar eyni hərəkətlə həmin dünyagörüşünü maddi formada ifadə edir. Biz bunu qədim türklərə xas xalça mədəniyyətində daha aydın şəkildə izləyə bilərik. Türk xalçaları əslində türklərin dünyagörüşünün – Kainatın qurulmasının təsəvvürlərini özündə təqdim edir.

Bu fəsildə ən maraqlı məsələrdən biri funksional hərəkət haqqında şərhlərdir. Məlumdur ki, söz yaradıcılığı danışıq orqanlarının harmonik hərəkətləri nəticəsində meydana çıxır.

Bu fəslin ən maraqlı məsələrindən biri canlı varlıq formalarının yaranması ilə memarlıq formaları arasındakı harmoniyanın araşdırılmasıdır. Təbiətşünaslıqdan məlumdur ki, hər canlıya xas həyat təcrübəsi vardır. Həmin təcrübə canlı növün antropoloji forması ilə şərtlənmişdir. Buradan canlı formaların yaranmasının onların həyat təcrübəsi ilə harmoniya təşkil etdiyi aydın olur. Təbiətdən məlumdur ki, canlılar müxtəlif mükəmməliyə, qabiliyyətə və uzunömürlülüyə malikdir. Buradan da istənilən formanın uzunömürlülüyü həmin formanın mükəmməlliyinin əlaməti olduğunu sübut edir. Naxçıvan-Marağa məktəbinə aid edilən memarlıq əsərlərinin min illər boyu öz mövcudluqlarını hifz etmələri həmin abidələrin mükəmməl quruluşu ilə bağlıdı, hansı ki, oz növbəsində həmin quruluşu kəşf edən zəkanın mükəmməlliyini sübut edir.

Fəlsəfədən məlumdur ki, tarix spiralvari hərəkət edir. Təbiətdə də təkamül prosesinin spiralvari hərəkət etdiyi məlumdur və bu hərəkət formasından müxtəlif formalar – spirallar meydana çıxır. Müəllif spirallar haqqında xüsusi tədqiqat aparır. Spirallar canlı orqanizmlərin yaranmasında mühüm rol oynayır. Mikroorqanizmlərdən tutmuş makroorqanizmlərə kimi spiralları bu və ya başqa canlı növdən aşkarlamaq olar. Təbiətdə yaradılış formaları bir nöqtədən inkişaf edən hərəkətlə meydana çıxır. Bu cür inkişaf spiralları meydana çıxarır. Əgər tarix və təbiətdə hərəkət spiralvaridirsə, onda sənətin tərəqqisində də spiralvari hərəkət və bədii spirallar olmalıdır. Bu da eyni bir hərəkətin müxtəlif varlıq formaları arasında harmoniya yaradan vasitə olduğunu təsdiqləyir.

Monoqrafiyanın V fəsli memarlıq və yaradılışa həsr olunmuşdur. Əslində, Allah-təala yoxluqdan varlığı xəlq etdiyi kimi, memar da mövcud varlığın xarici görüntüsündə yoxluğu memarlıq əsərini yaradıb ortaya çıxarır. Burada fərq ondan ibarətdir ki, Allah-təalanın yaratdıqları azad inkişaf imkanına malikdir. İnsanın yaratdığı bu cür inkişafdan məhrumdur. Buna görə, memarlıq başa çatdırılması tələb olunan proses tələb edir. İnsan yaratdıqlarının yalnız ideyaları mücərrəd inkişaf imkanına malikdir ki, bu da bir memarlıqda məktəbin yaranmasına səbəb olur.

Buradan aydın olur ki, insan yaradıcılığının bütün növləri, o cümlədən memarlıq özündə ilahi yaradılışın təsirini daxili inkişaf etdirilməsindən meydana çıxır. İnsan yaratdıqları ya bədənin və onu təşkil edən orqanlarının inkorporasiyası, ekstrenalizasiyası, ya da təbii varlıqların formalarının mücərrədləşdirilməsindən meydana çıxır. Bu da yaradılışla yaradıcılığın harmoniya təşkil etdyini sübut edir. Müəlif bu harmonyanı elmi şəkildə təhlil edir. Yaradılışın son kamil forması insan antropologiyası hesab edilir. Buradan da insanın yaratdığı hər bir əsər ən kamil yaradılan əsər olur.

Forma həcmləşmə prosesindən meydana çıxır. Həcm bir nöqtənin üç istiqamətli inkişafını tələb edir. Bu istiqamətlərin əlaqəsindən həndəsi həcmi fiqurlar meydana çıxır. Hər bir memarlıq əsəri də əslində həcmi fiqurdan başqa bir şey deyildir.

Müəllif bu fəsildə sübut edir ki, kristal quruluşlar və canlı formaların qurulması ilə memarlıq əsərinin yaradılması eyni nizama tabe olur ki, bu da yaradılışın, yaranmanın, əmələgəlmənin və yaradıcılığın harmoniya təşkil etdiyini sübut edir.

Monoqrafiyanın Vİ fəslində Naxçıvan-Marağa memarlıq məktəbinə aid əsərlərdə forma harmoniyası məsələləri şərh olunur. Əgər kristallar və canlılar konkret formalar kimi memarlıq harmoniyası təşkil edirsə, memarlıq abidələrini bəzəyən naxışlar mücərrəd formaların harmoniyasını özündə təqdim edir. Bu fəsildə müəllif əsərlərin ölçülülüyü məsələlərinə aydınlıq gətirir və onların ölçülərinin tabe olduğu qanunları aşkarlamağa cəhd edir. Müəllif sübut edir ki, memarlıq da qızıl orta prinsipinə tabe olur.

Kitabın VII fəslində heyvan üslubu ilə ornamental nəzəriyyə arasındakı harmoniya araşdırılır. Məlumdur ki, İslam dini insan təsvirini qadağan etmişdir. Buradan da heyvani və nəbati təsvirlər, onların mücərrədlikləri – naxışlar xüsusi əhəmiyyət kəsb etməyə başlamışdır. Qərb mədəniyyətinə xas heykəltaraşlığın nailiyyətləri Şərq-islam mədəniyyətində ornamental yaradıcılıqla əvəzlənmişdir. Buradan da insan obrazını yaradan mədəniyyətin əvəzinə, təbiət obrazını yaradan mədəniyyət yaranmışdır. Bu inkaredilməzdir ki, islam insan yaradıcılığının həddə salınmasını – sənət əndazəsini tələb edir. Məhz bu, islam mədəniyyətini Qərb mədəniyyətindən fərqləndirir. İslam mədəniyyəti hicablı mədəniyyətdir. Bu mədəniyyət hisslərin xaricə çıxarılması – çılpaqlaşmana yox, əksinə hisslərin daxilə həbs edilməsinə, onların gizlədilməsinə xidmət edir. Buna görə, islam mədəniyyəti insanlarda emosiya yartmır, əksinə intellektual səviyyənin təkmilləşməsinə, düşünməyə xidmət edir.

Əsərin VIII fəsli türklərin XI əsrdən başlayaraq islama gətirdiyi təsəvvüf düşüncəsi ilə başlanğıcların başlanğıcı arasındakı əlaqələrə həsr olunmuşdur. Təsəvvüf bütün bir dövr insanlarının bütün yaradıcılığını, düşüncəsini və biliklənməsini öz sərhədlərinə saldığından, bu dövrdə yaranan memarlıq məktəblərinə də ciddi təsir buraxmışdır.

Q.Əliyevin monoqrafiyası qədim qayaüstü təsvirlərin fəlsəfi dünyagörüşünə, fəlsəfənin dəqiq elmlərə, dəqiq elmlərin təsviri sənətə – memarlığa keçidinin qanunauyğunluqlarını araşdırmaqla, əslində eyni vaxtda həm elmin, həm fəlsəfənin, həm tarixin, həm də təsviri sənətin eyni bir həqiqətin müxtəlif simvolik dillə ifadə edildiyini sübut etməyə cəhd etmişdir. Q.Əliyevin monoqrafiyası xüsusilə diqqəti onunla cəlb edir ki, burada həqiqətin vəhdəti metafizik səviyyədə mütləq həqiqət səviyyəsindən götürülür və metafizik baxışların təsviri sənətə təsiri öyrənilir.

Əslində, ensiklopedik elmlərin fakultətiv elmlərdən üstünlüyü ondan ibarətdir ki, idrakın bir təzahürünün çətin həll olunan problemlərını başqa təzahürlərin asan bilgiləri əsasında həll etməyə imkan verir. Təsviri sənət – gələcəkdə aşkarlanması tələb olunan həqiqətləri özündə ifadə etməsi ilə indidə həqiqəti aşkarlayan elmdən, keçmişdə həqiqəti aşkarlayan tarixdən və zamanla şərtlənməmiş həqiqəti aşkarlayan fəlsəfədən və aşkarlanması mümkünsüzlük olan hikməti elan edən dindən fərqlənir. Bu da təsviri sənətdə həqiqətin aşkarlanmasının nəhəng potensialının saxlandığını sübut edir. Məhz buna görə, bədii təfəkkür məhsullarına elmi yanaşma, yaradıcı təfəkkür məhsullarına – dəqiq elmlərə çox ciddi elmi materiallar verə bilir.

Ensiklopedik elm ayrı-ayrı biliklərin fərqliliklərinə yox, onların eyniliklərinin uyğunluğuna əsaslandığından, həqiqətin mütləqləşdirilməsi istiqamətində düşüncənin inkişafını tələb edir. Əgər həqiqətin nisbiləşməsi düşüncə prosesində ümumiləşdirmə və simvollaşdırma istiqmətində əqli mühakimənin inkişafını tələb edirsə, həqiqətin mütləqləşdirməsi bunun əksinə, yaradıcılıq prosesində konkretləşdirmə və orjinallaşdırma istiqamətində mühakimənin inkişaf etdirilməsini diqtə edir. Buna görə də mütləq həqiqətin öyrənilməsində orijinal idrak obyektləri mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Buradan da aydın olur ki, hər bir orijinal yaradıcılıq məktəbi özü özündə mütləq həqiqətin aşkarlanmasında mühüm rol oynayır.

Q.Əliyev də məhz buna görə dünya memarlığından islam türk memarlığını, İslam türk memarlığından Azərbaycan memarlığını, Azərbaycan mearlığından Naxçıvan-Marağa memarlıq məktəbini və bu məktəbə xas bütün memarlıq əsərlərindən bəzi ayrı-ayrı memarlıq nümunələrini tədqiqaqta cəlb edərək, dünya memarlığının başlanğıc elementləri haqqında özünə xas elmi nəticələrə gələ bilmişdir. Tam məsuliyətlə demək olar ki, Q.Əliyevin elmi nəticələri tədqiq edilən memarlıq nümunələri üçün yox, bütünlükdə dünya memarlıq sənətindən elmin, tarixin, fəlsəfənin və hətta dini dünyagörüşlərin öyrənilməsinə yol açır.

Təbii ki, əsər qüsursuz deyildir. Xüsusən, əsərin üslubu həll edilən problemin idrak edilməsində çətinlik yaradır, bir çox məsələlər birtərəfli və yarımçıq təhlil edilir, bir çox elmi, fəlsəfi və nəzəri bilgilər tədqiqat üçün əhəmiyyət kəsb etsə də, istifadə olunmamış qalır. Xüsusən, müxtəif dövrlərə, müxtəlif xaqlara məxsus müxtəlif memarlıq məktəblərinin harmoniyası tədqiq olunmamışdır. Bütün bunlara baxmayaraq Q. Əliyevin bu əsəri Azərbaycanda ensiklopedik elm yaradıcılığında irəliyə atılmış iri bir addım kimi dəyərləndirilə bilər.

Q.Əliyevin monoqrafiyası Türkiyədə Türk və Azərbaycan ləhcəsində çap olunmuşdur. Təəssüf ki, bu cür əhəmiyyətli əsər Azərbaycanda çap olunmayıb. Bu cür qiymətli elmi əsərlərin Azərbaycanda çap olunmaması bir tərəfdən Azərbaycan vətəndaşlarının elmi marifləndirilməsinə, digər tərəfdən Azərbaycanda yeni elmlərin inkişafi haqqında təsəvvür əldə etməyə imkan vermir. Ümid etmək olar ki, Azərbaycan Elmlər Akademiyası bu cür qabaqcıl təfəkkürlü elm adamları üçün öz qapılarını açacaq, onlara dövlət qayğısı göstəriləcək və Azərbaycanda böhran dövrünü yaşayan elmimizin düşdüyü durğunluq vəziyyətindən çıxması üçün məhz bu cür alimlər cəlb olunacaqdır.