XƏBƏR LENTİ

06 İyun 2020
05 İyun 2020

Digər Xəbərlər

01 Aprel 2015 - 14:39

Məlamilik

Namiq Hacıheydərli

Məlamilik sözü “qınamaq”, “sitəm etmək” anlamına gələn “ləvm” sözündəndir. Sufilərin işlətdiyi “nəfsi-ləvvamə” (qınayıcı nəfs) də bu sözdəndir. Burada söhbət başqalarını deyil, insanın özünün özünü, öz nəfsini qınamasından və eyni zamanda özünü insanların baxışında qınaq obyekti etməsindən söhbət gedir. Məlaməti, toplumun gözündə özünü suçlu kimi göstərər, hər zaman yörəsindəkilərin öygüsünə deyil, danlağına, qınağına tuş gələr. Bu yolla içində boy atan nəfsi, “eqo”nu öldürər. Beləcə, “seyri-süluk”da (mənəvi yolçuluqda) olan sufi kamilləşər, olqunlaşar və öz eşqinə – Tanrısına qovuşar. Məlamilər varlığını həsəddən, paxıllıqdan, dünya sevgisindən, nəfsdən arındırmağa çalışar, başqalarının eybini görməz, yalnız özlərində eyib görərlər. Pay almağa yox, pay verməyə üstünlük verərlər, etdikləri yaxşılıqlardan əsla öyünməzlər. Məlami yolçuları;

-İbadətlərini və savablarını gizlədər, suçlarını isə hər kəsə bəlli edərlər,

-Hər cür riyadan və özünü bəyənməkdən uzaq olarlar,

-özəl geyimdən istifadə etməzlər, sadə geyərlər, düşüncə və davranışlarında hər zaman səmimi olarlar.

-Nöqsanlarını bəlli etməklə insanların onları qınamasından

zövq alarlar,

-Qınana-qınana nəfslərini əzib yox edərlər və doğru yola – Məlami məqamına ucalar və həqiqətə qovuşarlar.

Məlamilik ayrıca bir təriqət, məzhəb və ya cərəyan deyil. Məlamilik bir düşüncə və yaşam tərzidir. Məlamilərə görə Məlamilik hər sufinin gedə bilməyəcəyi yoldur, bu yolu Tanrının özəl olaraq yetənək verdiyi kimsələr gedə bilər. Bunu 12-ci yüzillikdə yaşamış ünlü sufi Mühyiddin Ərəbi belə ifadə edir: “Peyğəmbərlik birbaşa Tanrı vergisidir. Peyğəmbərlik Tanrı vergisi olduğu kimi kamil məlami olmaq da Tanrı vergisidir. Tanrının vergisi üçün səbəb şərt deyil”. Məlami hər şeydən öncə özünü anlamağa çalışar. özünü anlamaq, “mən kiməm?”, “nə üçün varam?”, “mən özüməmmi, olmalı olduğum yerdəyəmmi?” və digər bu kimi sorularla öncə özünü, sonra bütün yaradılışın sirrini çözməyə çalışar. Bu sirrləri çözən insan Məlami olur, Həqiqətə yetişir. Hər şeyi-Tanrının yaratdığı nə varsa – bütün yaradılmışı Yaradandan ötrü sevmək də Məlamiliyin göstəriclilərindəndir. Məlamilər Məlamiliyi məhz bu üzdən təriqət və ya məzhəb deyil, Həqiqət adlandırırlar. Məlami yolçusu olmaq – Həqiqətə qovuşmaq üçün bu yolun şərtləri var;

1.Hez zaman, heç bir halda, heç kim və heç nə haqqında pis düşüncədə olmayacaqsan,

2.Hər cür pislikdən və çirkinlikdən özünü qoruyacaqsan,

3.Hər zaman təmiz (pak) gəzəcəksən,

4.Hər zaman Tanrının hüzurundaymış kimi davranacaqsan,

5.Yalan söyləməyəcəksən,

6.Haram yeməyəcəksən,

7.Həsəd, paxıllıq, lovğalıq, tərslik, riya və bu kimi insanı insanlıqdan uzaqlaşdıran nə varsa hamısını tərk edəcəksən,

8. Heç kimin haqqında pis söz danışmayacaqsan,

9. Qəlbinin dərinliklərində belə heç zaman heç kimsə haqqında pis fikirdə olmayacaqsan,

10.Hər zaman özünü –mənəviyyatını, iç dünyanı, əxlaqını yüksəltmək, kamilləşdirməklə məşğul olacaqsan,

11. Heç kimin ibadətinə, inancına qarışmayacaqsan. Kimsənin ibadətini və inancını xor görməyəcəksən. Hər kəsin inancına və ibadətinə sayğıyla yanaşacaqsan,

12.Bu yolun ehkamlarına uyğun davranacaqsan.

Məlamiləri təriqətlərdən və təriqət mənsubları olan sufilərdən fərqləndirən bir sıra özəllikləri var;

1.Məlamiliyin özəlliklərindən biri özlərini gizlətmələridir. Belə ki, məlamilər onlara yaxın olan insanlardan belə məlami olduqlarını gizlin tutarlar. Təriqət ardıcılı olan sufilərin özəl geyimləri olar. İnsanlar özəl geyimindən və davranışından tanıdıqları sufilərə ayrıca sayğıyla yanaşarlar. Məlami düşüncəsinə görə yörəsindəki insanlardan yüksək sayğı görmək Tanrı ilə mənəvi yolçuluqda olan insan arasında əngəl yarada və bu yolda olanın eşqinə və səmimiyyətinə xələl gətirə bilər. Odur ki, məlamilər özlərini gizli saxlamağa, zahirən yörəsindəki insanlardan fərqlənməməyə çalışır. Bu isə Məlamiliyi sirli və anlaşılmaz edən özəllikdir. Məlamilərə görə, Məlamilik izah olunmur, danışılmır, Məlamilik yaşanır.

17-ci yüzillikdə yaşamış ünlü sufi şair Niyazi Misri bu məqamı şeirlərinin birində belə ifadə edir:

Zati-Haqqa məhrəmi-irfan olan anlar bizi,

Elmi-sirdə bəhri-bipayan olan anlar bizi.

Bu fəna gülzarına bülbül olanlar anlamaz,

Vəchi-baqi hüsnünə heyran olan anlar bizi.

2. Təriqət mənsubları şeyxə, mürşidə bağlı olar və onun yolundan gedərlər. Məlamilikdə isə belə anlayışlar yoxdur və birbaşa Tanrı ilə mənəvi bağ qurmağa çalışarlar.

3.Təriqətlərdə əsasən bəlli geyimlərdə və bəlli zamanlarda zikr edilər. Məlamilər üçün isə zikr hər zaman, hər yerdə və hər cür geyimdə vacibdir.

4.Məlamilər Təriqət rəhbərlərinin ardıcıllarından hər cür yardım almalarına qarşıdırlar. Bu düşüncələrini Quranın: “Sizdən (haqqa dəvət müqabilində) heç bir muzd (mükafat) istəməyən və özləri də doğru yolda olan kəslərin ardınca gedin”! (Yasin surəsi, 21) – ayəsi ilə əsaslandırarlar.

Məlamilikdə Varlığın vahidliyi, bütünlüyü anlamına gələn “Vəhdəti-vücud” görüşü önəmli rol oynayır. Təsəvvüf ədəbiyyatında “Vəhdəti-vücud”un üç mərhələsindən söz açılır;

1.Tövhidi-Əfal

Bu söz “Hərəkət birliyi” anlamını verir. İnsanın içi ilə çölü, düşüncəsi ilə əməli vəhdət təşkil etməlidir. Bu yolla insan öz “eqo”sundan qurtulmalıdır. Cəlaləddin Ruminin “Ya olduğun kimi görün, ya da göründüyün kimi ol” – tövsiyəsində “Vəhdəti-vücud” görüşünün “Tövhidi-Əfal” mərhələsi gözdə tutulmuşdur.

2.Tövhidi-Sifət

“Sifət birliyi”, “sifət bütünlüyü” anlamını verir. İnsanda var olan elm, iradə, qüvvət və digər bu kimi sifətlərin mənəvi qaynağı Tanrıdır. İnsanda olan bu sifətlərin birliyini və kamilləşməsini, Tanrıya yaxın olmasını ifadə edir.

3.Tövhidi-Zat

Birinci və ikinci mərhələyə əməl edən insan bütünlüklə birliyə qovuşmuşdur – deməkdir. “Tövhidi-Zat” məqamı ən uca məqamdır ki, buna da Fənafillah məqamı deyilir. Fənafillah, zərrənin küllə, damlanın okeana, insanın Tanrı
ya qovuşduğu və onda yox olduğu məqamdır. “Yox olmaq” – təsəvvüfdə, sufilərin düşüncəsində “Tanrıya qovuşmaq”, “əbədilik qazanmaq”, “əbədi var olmaq” anlamı verir.

Professor Cavid Sunar “ Melâmîlik ve Bektaşilik” adlı kitabında Tanrı ilə insan arasında ilişgini Məlami anlayışı baxımından belə dəyərləndirir:

” İnsanın yaradılışında gaye, Tanrıyı bilip tanımak ve Ona ulaşıp kavuşmaktır. Bu da Tanrının emrettiği iyilik ve güzellik yollarından gitmekle mümkün olur. Başka bir deyişle,Tanrı ahlakı ile ahlaklanmak ve Tanrı sıfatlarıyla sıfatlanmak ve bu suretle de kalbi ilahi nurile aydınlatmakla mümkündür. Ruh, Tanrı nurundan bir kıvılcımdır”.

Məlamiliyin Məhəmməd peyğəmbərlə, bəzən isə hətta, ilk insanla – Adəmlə başladığını iddia edənlər də var. Bu iddiada olanlar Adəmin cənnətdən qovulandan sonra peşiman olması, öz nəfsini qınaması Məlamiliyin başlanğıcıdır – deyirlər. Məlamilik ayrıca təriqət və ya məzhəb deyil, bir düşüncə və yaşam tərzi olduğu üçün hər hansı bir sufi təriqətlərində Məlamiliyi yaşam tərzi seçənlərə rast gəlinə bilər.

Məlamiliyin bir düşüncə və yaşam tərzi olaraq yarandığı vaxtdan başlayaraq keçdiyi yol üç dövrə bölünür;

1.İlk dövr Məlamilik

İlk dövr Məlamiliyə Qəssariyyə Məlamiliyi (Məlamiyyi-Qəssariyyə) də deyilir. Məlamiliyin bu dönəmi 9-cu yüzilliyin 80-ci illərində anadan olmuş ünlü sufi Əbu Saleh Həmdun bin Əhməd əl-Qəssarın adı ilə bağlıdır. Məlamiliyin ilk dövrünün Əbu Osman Hiri (10-cu yüzillik), Mahmud Nişapuri (10-cu yüzillik), Abdullah ibn Münazil (10-cu yüzillik), Əbubəkr Nişapuri (10-cu yüzillik), Əbu Həsən Buşenci (10-cu yüzillik), Əbu Əmr İsmayıl ibn Nüceyd (10-cu yüzillik) və digər bu kimi ünlü sufi nümayəndələri var.

2.Orta dövr Məlamilik

Məlamiliyin bu dönəminə Bayramiyyə Məlamiliyi (Məlamiyyi-Bayramiyyə) də deyilir. Məlamiliyin bu dönəmi 1429-cu ildə 80 yaşında vəfat edən ünlü türk sufisi Hacı Bayram Vəlinin adıyla bağlıdır. Bıçaqçı ömər Dədə (Məlamiliyin orta və ya ikinci dönəminin ən ünlü şeyxidir), Ayaşlı Bünyamin, İsmayıl Məşuqi, Sarban Əhməd, Ağsaraylı Pir Əli, Ankaralı Hüsaməddin, Bosniyalı Həmzə Vəli və digər bir neçə sufi Məlamiliyin ikinci dönəminin ünlü şeyxləridir.

3.Son dövr Məlamilik

Məlamiliyin üçüncü dövrü Nuriyyə Məlamiyyəsi (Məlamiyyeyi-Nuriyyə) də adlanır. Məlamiliyin bu dönəmi Seyid Məhəmməd Nur Ərəbinin adıyla bağlıdır. Seyid Məhəmməd 1813-cü ildə Misirdə Kübra adlanan yerdə anadan olmuşdur. Əl-Əzhər Universitetinin müəllimi Şeyx Həsən əl-Quveysidən dərs almışdır. 1887-ci ildə vəfat etmişdir.

Məlamilik düşüncə olaraq bir çox ünlü şairlərə də öz təsirini göstərmişdir. Böyük Azərbaycan şairi Füzulinin yaradıcılığında “məlami”, “məlamət” sıx-sıx işlənən sözlərdəndir. Şairin “Məlamət çəkdiyim bihudə əfqan etdiyimdəndir”, “Sitəm daşı məlamət xəncəri, bidad şəmşiri”, “Ey Füzuli çox məlamətdən məni mən etmə kim”, “Ey Füzuli, mən məlamət mülkünün sultanıyam” və digər bu kimi onlarla misrası onun Məlamiliyə sevgisini və özünün də bu düşüncənin daşıyıcısı olmasını bəlli edir. Füzuli Məlamilik düşüncəsində olmasını və bu üzdən hər zaman tənə və qınaqla qarşılandığını beytlərinin birində açıq şəkildə ifadə edir:

Ey Füzuli, hər yetən tən eylər oldu halimə,

Bu yetər əhli-məlamət içrə təhsinim mənim.

Yaxud;

Ey ki, əhli-eşqə söylərsən: məlamət tərkin et!

Söylə kim, mümkünmüdür təğyiri-təqdiri-Xuda?

İstifadə edilmiş qaynaqlar:

1. Məhəmməd Füzuli, “Əsərləri” I cild (VI cilddə, Bakı-2005)

2. Fuat Köprülü, “Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar”, (Ankara – 1984)

3. Y.N.öZTüRK, “Tasavvufun Ruhu ve Tarikatlar”, (İstanbul – 1990)

4. Abdulbaki Gölpınarlı, “Melamilik ve Melamiler”, (İstanbul – 1992)

5. Ali Bolat, “Bir Tasavvuf Okulu Olarak Melametilik” (İstanbul – 2003)

6. B.Y. ALTINOK, “Hacı Bayram Veli Bayramilik Melamiler ve Melamilik”, (Ankara – 1990)

7. Cavit SUNAR, “Melamilik ve Bektaşilik”, (Ankara – 1975)

8. E. Cebecioğlu, “Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü”, (3. Baskı, Ankara- 2005)

9. A.Y. OCAK, “XVI- XVII Yüzyıllarda Bayrami (Hamzavi) Melamileri ve Osmanlı Yönetimi”, (İstanbul – 2003)

01 aprel 2015